Iako rasprave o posustalim perspektivama rasta Evrope traju barem od prijelaza stoljeća, dvadesete godine 21. vijeka dale su im novu hitnost. Ne samo da je ruska invazija na Ukrajinu razotkrila opasnu ovisnost o uvozu energije, već je i promjena administracije u Sjedinjenim Američkim Državama natjerala Evropljane da preispitaju kako će u budućnosti osigurati svoj prosperitet, sigurnost i suverenitet. Povrh toga, dok SAD i Kina ubrzano napreduju u oblasti umjetne inteligencije – koja se široko smatra sljedećom tehnologijom opće namjene, ravnom internetu – evropski manjak dinamike prerastao je u vanredno stanje.
Problem nije samo često spominjani jaz u dohotku po stanovniku između Evropske unije i Sjedinjenih Država. Suština je u tome što Evropa već dugo tehnološki zaostaje, s vrlo malo globalno prepoznatljivih lidera u ekonomiji digitalnih platformi, umjetnoj inteligenciji, novoj svemirskoj utrci i drugim sektorima koji će biti presudni za konkurentnost i sigurnost u 21. stoljeću.
Duboko ovisna o naprednim tehnologijama razvijenim drugdje, te nesposobna generirati rast potreban za finansiranje svojih strateških ciljeva i budućih obaveza, Evropa je školski primjer zašto je kreativna destrukcija – rušenje manje produktivnih firmi od strane inovativnih novih izazivača – od presudne važnosti. Odustanete li od nje, umjereno slabije perspektive rasta tek su početak problema.
Uprkos svom uspjehu kao trgovinske i regulatorne sile, Evropa će ostati ranjiva ukoliko ne uspije osloboditi inovacije istim tempom i u istom obimu kao SAD, Kina i drugi. Budući da umjetna inteligencija ima potencijal da stvara novo znanje i ideje, pored obavljanja širokog spektra usluga i tradicionalnih proizvodnih funkcija, ona može postati dvostruko snažan motor one vrste kreativne destrukcije koja dugoročno pokreće rast.
Granične, odnosno vrhunske inovacije postaju sve važnije što se ekonomija više približava tehnološkoj granici. No, iako je povećanje ulaganja u istraživanje i razvoj nužno za stvaranje probojnih inovacija, ono samo po sebi nije dovoljno. Kako je naglašeno u izvještaju bivšeg predsjednika Evropske centralne banke i premijera Italije Maria Draghija za Evropsku komisiju, Budućnost evropske konkurentnosti, kontinent će ostati zaglavljen u srednjetehnološkim, inkrementalnim inovacijama ukoliko ne ostvari značajan napredak na tri ključna fronta: uklanjanju svih prepreka koje stoje na putu potpuno integriranog tržišta roba i usluga; stvaranju odgovarajućeg finansijskog ekosistema koji potiče dugoročno preuzimanje rizika od strane kompanija, počevši od rizičnog kapitala i institucionalnih investitora (penzionih fondova, investicionih fondova); te provođenju proinovativne i konkurenciji naklonjene industrijske politike u ključnim oblastima poput energetske tranzicije, odbrane i svemira (uključujući AI) te biotehnologija.
Evropa ne samo da je izbjegavala industrijsku politiku pod izgovorom provođenja politike konkurencije, nego je i naglašavala konkurenciju među postojećim firmama unutar Evrope, uz vrlo malo pažnje posvećene ulasku novih aktera i konkurenciji izvan Evrope, prije svega iz SAD-a i Kine. Ulazak novih, inovativnih firmi iz ostatka svijeta upravo je suština kreativne destrukcije koja je Evropi potrebna da bi brže rasla. Početkom 2000-ih Giuseppe Nicoletti i Stefano Scarpetta iz OECD-a pokazali su da je, dok je u SAD-u „promet“ firmi (zamjena starih, manje efikasnih kompanija novim i inovativnim) imao važnu ulogu u rastu produktivnosti, u Evropi većina dobitaka u produktivnosti nastajala unutar postojećih firmi. Mnogi današnji evropski problemi mogu se svesti upravo na tu temeljnu razliku.
U širem smislu, Evropi je potrebna modernizacija ekonomske doktrine koja ju je pretvorila u regulatornog diva i budžetskog patuljka. Prije svega, pri primjeni ograničenja budžetskog deficita iz Ugovora iz Maastrichta, kreatori politika više ne bi smjeli izjednačavati ulaganja koja potiču rast s različitim oblicima tekuće javne potrošnje (poput penzija i socijalnih davanja). Nadalje, trebali bi dopustiti industrijske politike koje su pravilno uređene i vođene, naročito kada su osmišljene da potiču konkurenciju i inovacije. Konačno, zemljama eurozone trebalo bi omogućiti zajedničko zaduživanje radi ulaganja u nove tehnološke revolucije, pod uvjetom da države članice pokažu disciplinu u upravljanju svojim okvirima javne potrošnje.
Poticanje kreativne destrukcije i probojnih inovacija u Evropi zahtijevat će i komplementarne politike koje pomažu radnicima da se premjeste iz zaostalih u naprednije sektore, te da se kratkoročno kompenziraju gubitnici strukturnih reformi. U tom smislu zagovarao sam danski model „fleksigurnosti“, u kojem država pokriva plate radnika koji su ostali bez posla dok prolaze kroz prekvalifikaciju i ponovno zapošljavanje. Industrijska revolucija vođena umjetnom inteligencijom ne traži ništa manje.
Upravo je Evropljanin, Joseph Schumpeter, prepoznao centralnu ulogu kreativne destrukcije u ekonomskom razvoju. Današnji Evropljani moraju je prihvatiti, ali je istovremeno učiniti inkluzivnom i društveno prihvatljivom, žele li napredovati u godinama i decenijama koje dolaze.
