Postoji nekoliko relevantnih statističkih pokazatelja koji se često koriste kao indirektni dokazi za “porast nacionalizma” u Švedskoj, najčešće kroz podršku desničarskoj /anti-imigrantskoj politici i stavovima prema imigraciji.
Prilikom razmatranja društveno-političkih, ekonomskih, socioloških, ali i istorijskih procesa treba odmah na početku reći i upozoriti da je “porast nacionalizma” složen društveni fenomen i da brojke ne govore same po sebi, ali daju indikatore trenda.
Fašističke i neo-nacističke grupe postoje, ali su relativno male:
- Nordic Resistance Movement (Nordiska motståndsrörelsen – NRM) je bila najveća neo-nacistička organizacija u Švedskoj i širom Skandinavije s otvoreno rasističkom i antisemitističkom ideologijom, ali je značajno oslabila posljednjih godina zbog unutrašnjih problema, padova u regrutaciji i međunarodnih sankcija (npr. SAD su ih stavile na listu terorističkih organizacija- https://icct.nl/sites/default/files/2024-04/Russia%20and%20the%20Far-Right%2010%20Sweden.pdf?utm_source=chatgpt.comKarakteriše ih
eksplicitno bijeli suprenacizam, antisemitizam, anti- LGBT, anti-demokratska retorika, nasilne akcije i treninzi, propagandne ulične akcije, te pokušaji zastrašivanja manjina.
Švedske vlasti prate ovu grupu kao visokorizičnu. Imaju otprilike stotine aktivnih članova,a ne hiljade kako se to često prikazuje. Prema procjenama njihovih aktivnosti, a koje prate Expo Fundationi i Counter Extremism Project, te na osnovu analiza akademskih centara i policijskih izvještaja u cijeloj Švedskoj i Finskoj ima negdje oko 150-300 aktinih članova ove organizacije.
- Alternative for Sweden (Alternativ för Sverige) – radikalna politička stranka s ekstremnim anti-imigrantskim i nacionalističkim stavovima (učenici remigracije), ali vrlo je mala, te nema faktički nikakav značajan uticaj. Karkteristike su im mali, zatvoreni klubovi za treniranje, povezivanje borilačkih sportova sa ideološkom radikacijom, imaju dosta mlade članove, obično tinejdžeri i muškarci od 16–25 godina, te su povezani sa međunarodnom ekstremističkom scenom. Iako su brojčano mali, izuzetno su nasilni, pa su tako u više slučajeva bili predmet istraga i sudskih postupaka zbog napada.
- Aktivklubb Sverige su povezani sa internacionalnim nacističkim pokretom “Active Clubs” – nova generacija organizacija povezanih s ekstremno desnim mrežama koje se oslanjaju na nasilje, treninge i ulične akcije; njihov broj i aktivnost su dovoljno primjetni da privlače pažnju pravosudnih organa.
Sem ove tri nacističke grupe postoji i organizacija ”Det fria Sverige” (Slobodna Švedska) koji sebe smatraju tzv. ”kulturnim nacionalistima,” iako po opredjeljenju pripadaju ekstremnoj desnici. Imaju poluilegalne aktivnosti po raznim švedskim klubovima i domovima, ne zagovaraju otvoreni nacionalizam, ali promovišu etnički nacionalizam, imaju i svoje izdalaštvo, kao i razne podcaste.
U Švedskoj je ukupno člansto oviih marginalnih grupacija malo u odnosu na ukupnan broj stanovništvu Švedske. U usporedbi s mainstream politikom, oni broje nekoliko stotina do nekoliko hiljada članova i simpatizera.
Većina ekstremnih grupa nema izražen politički utjecaj u legalnom političkom životu, ne osvajaju mandate u parlamentu i ne učestvuju u vladajućim koalicijama.
Policija i sigurnosne službe prate ekstremističke mreže i neke njihove članove tretiraju kao nasilne i kriminalne počinitelje, posebno kad dođe do rasno motiviranih napada ili prijetnji.
Retorika i propaganda ovih grupa danas se šire online – preko društvenih mreža, foruma i zatvorenih chatova, te privlače posebno ranjive mlađe osobe (npr. tinejdžere) sa naslovima poput “zaštita bijele rase.” https://en.vijesti.me/world-a/globus/753292/The-far-right-attracts-vulnerable-boys.?utm_source=chatgpt.com).
Takve mreže i grupe ne predstavljaju masovni pokret u društvu, ali mogli bi predstavljati sigurnosnu prijetnju ako se regrutacija i nasilne radnje nastave bez efikasne prevencije.
Švedska država, sigurnosne službe (Säpo) i nevladine organizacije poput Expo redovno prate i izvještavaju o ekstremističkim aktivnostima.
Prema njima glavni rizik je nasilje, a ne veći ili izborni uspjeh, potom radikalizacija mladih, te napadi koji su rijetki, ali nisu bezopasni. Upravo iz tog razloga ove grupe se pažljivo nadziru i pod stalnom su prismotrom.
Aktivnosti ovih marginalnih ekstremnih grupa su značajno slabije nego u nekim drugim evropskim državama, ali su zabilježene u više gradova i regija, s posebno vidljivim aktivnostima – od rotiranja letaka do uličnih marševa s neonacističkom simbolikom.
Formulärets överkant
Formulärets nederkant
Glavninu političkog utjecaja desnog spektra ima Sverigedemokraterna (SD, Švedski demokrati) koji su tipična mainstream politička stranka (registrovana, učestvuju u izborima i imaju zastupnike u parlamentu), ali oni se formalno distanciraju od otvorenog fašizma i nasilja, iako imaju istorijske veze s ekstremnom desnicom iz ranijih perioda.
Glavna relevantna statistička mjerenja, izborni uspjesi i podrška Švedskim demokratama (SD):
- SD je 2006. imao 2,9 % glasova (https://en.wikipedia.org/wiki/Sweden_Democrats?utm_source=chatgpt.com)
- U 2022. postaje druga najveća partija u parlamentu sa 20,5 % glasova (https://www.val.se/servicelankar/servicelankar/other-languages/english-engelska/election-results/election-results-2022?utm_source=chatgpt.com)
- Njihov rast od potpunih marginalca (2000-ih) do parlamentarne snage smatra se jednim od jasnijih signala prema desnici / nacionalističkijoj/anti-imigrantskoj politici ( https://www.ipsos.com/en/almanac-2023/sweden-2023)
- Jedna recentna akademska analiza navodi da identitetska i anti-imigrantska retorika u diskursu desnice (populističke desnice) u Švedskoj značajno jača nakon izbjegličke krize 2015. do izbora 2022. (https://www.mdpi.com/2075-4698/13/5/108?utm_source=chatgpt.com)
Prema istraživanju iz maja 2025. (ako bi bili vanredni izbori), SD bi imao 18,0 % podrške (što je pad u odnosu na njihov rezultat 2022). https://www.scb.se/en/finding-statistics/statistics-by-subject-area/democracy/political-party-preferences/party-preference-survey-psu/pong/statistical-news/party-preference-survey-in-may-2025–election-today/?utm_source=chatgpt.com
Ipak, i uz taj pad — SD ostaje značajna, parlamentarna opcija sa stabilnom podrškom.
Akademske studije ukazuju da zbog rasta takvih političkih opcija, tradicionalne mainstream partije su prilagodile svoje politike oko imigracije i integracije — što takođe govori da je nacionalističko/populističko pitanje postalo centralno u političkom centru (https://lup.lub.lu.se/student-papers/search/publication/9105628?utm_source=chatgpt.com)
Postoje radovi i istraživanja koja pokazuju da u retorici radikalno desne populističke grupe u Švedskoj anti-imigrantski i etno-nacionalistički narativi postaju učestaliji nakon 2015., tj.nakon tzv. velike izbjegličke krize.
Međutim, prema jednoj relativno novoj studiji, emocionalna privrženost naciji ili nacionalnom identitetu ne mora automatski značiti etnički/nacionalistički ekstremizam. Naime, studija iz 2025. pokazuje da “sense of national belonging” povećava spremnost na obranu države, ali da “etnički nacionalizam” ne mora imati isti efekat, a nekad može bjti i suprotan
Dakle, iako politički rezultati i retorika pokazuju jačanje populističke desnice, kolektivno-socijalne indikacije o vrijednostima i pristupu nacionalnom identitetu su složenije i ne nužno jednoznačne.
Podaci o “nacionalističkim stavovima” su teško mjerljivi, većina statistika mjeri podršku političkim partijama, ne direktno stavove prema imigraciji, etničkoj homogenosti, identitetu itd.
Čak i ako se desničarska partija (kao SD) jača, njezini glasovi mogu biti posljedica kombinacije raznih faktora (ekonomija, kriminal, integracija, društvena promjena), ne nužno radikalnog nacionalizma per se.
Stavovi birača se mijenjaju, što se vidi kroz fluktuacije podrške: npr. u 2025. podrška za SD opada u anketama, tako da “pojačan nacionalizam” ne znači automatski ekstremizam ili nasilje, nego puno zavisi od toga koja se vrsta nacionalizma analizira (građanski, identitetski, populistički, etnički…).
Na političkim i izbornim podacima se jasno vidi da su desničarski/populistički i anti-imigrantski sentimenti postali značajan dio politiičkog pejzaža u Švedskoj u posljednjih 15-20 godina. Pojava i rast potpore za SD je najkonkretniji statistički pokazatelj.
Međutim, da li je to “klasičan nacionalizam” (etnički, radikalan) ili “populistička desnica sa određenim stavovima,” to je mnogo teže prosuditi samo kroz brojke. Društvene vrijednosti i stavovi prema nacionalnom identitetu su složeni; neke studije ukazuju da osjećaj pripadnosti ne znači automatski ekstremizam.
Precizna kvantifikacija “porasta nacionalizma” u smislu stavova (“koliko ljudi misli da država treba biti etnički homogena”, “koliko ljudi podržava isključivanje migranata”, itd.) je vrlo teško dostupna i političko-sociološki vrlo osjetljiva.
Putem novog istraživanje javnog mnjenja i stavova (2023–2025) koje je proveo Delmi pod nazivom „Opinions on immigration and integration in Sweden“ (analiza 2016–2019), došlo se do zaključka da stav prema migraciji i integraciji u Švedskoj nije monolit, već ovisi dosta od socijalnog kruga, informiranosti, pozadine i političke orijentacije. Delmi-studija pokazuje da anti-imigrantski stavovi nisu univerzalni, ali su značajan dio populacije sklone restriktivnijim stavovima, posebno onima s desnim političkim stavovima.
U ljeto 2023, anketirani su u Švedskoj ljudi koji su dugo živjeli u zemlji (duže od 10 godina), te su upitani kako vide integraciju dva tipa izbjeglica: one izvan Evrope (non-EU) i izbjeglice iz Ukrajine. U Švedskoj je velika većina smatrala da su Ukrajinske izbjeglice dobro integrisane, dok je prema izbjeglicama izvan Evrope mišljenje bilo značajno kritičnije (https://www.delmi.se/Media/0obfjgwv/pb-2024_09-webb03.pdf?utm_source=chatgpt.com)
Prema ovom uzorku iz 2023. ljudi u Švedskoj prave jasnu razliku prema porijeklu izbjeglica i migranata; stav prema “neevropskim” izbjeglicama je mnogo kritičniji nego prema izbjeglicama iz Ukrajine. To ukazuje da “imigracija” generalno nije homogena kategorija u stavovima, nacionalistički ili restriktivniji stav se često usmjerava prema određenim grupama.
Nadalje po ovom uzorku jasno se vidi da i pored brojnih integracijskih napora, znatan dio migranata osjeća da nisu prihvaćeni kao “domaći”, što može pojačati osećaje izolacije i polarizacije, a što je takođe pogodno tlo na kojem nacionalistički stavovi lakše jačaju.
Istraživanja o segregaciji pokazuju da migranti, čak i kad ne žive u izolovanim stranačkim naseljima značajno češće “ostaju unutar svojih krugova” u svakodnevnim aktivnostima (rad, kupovina, slobodno vrijeme), što dodatno ograničava društvenu inkluziju.
Što se tiče odgovornosti za integraciju, skoro polovina (u Švedskoj više nego u nekim drugim zemljama) smatra da je integracija zajednička odgovornost: i izbjeglica i države (institucija).
U Švedskoj postoje i neki longitudinalni podaci (tj. podaci kroz vrijeme) koji prate stavove prema imigraciji u Švedskoj, ali oni daju složenu, ponekad kontradiktornu sliku, jer pokazatelji ne govore o jednostavnom i kontinuiranom “rastu nacionalizma”, nego prije o polarizaciji stavova, promjenama zavisnim od vremena i okolnosti, i razlika unutar društva.
U periodu poslije izbjegličke krize (oko 2015) primjetan je pad pozitivnih stavova prema imigraciji, te povećanje skepse – što može djelimično reflektovati i rast restriktivnih/anti-imigrantskih stavova.
Istovremeno postoji i značajna heterogenost: veliki dio stanovništva i dalje ima relativno pozitivne ili umjerene stavove, često zavisno od obrazovanja, socijalnog kruga i političke orijentacije.
Ne može se sa sigurnošću reći da “nacionalizam” (u smislu radikalnog ili etnički zasnovanog nacionalizma) kontinuirano raste u cijelom društvu. Statistika olako pomješa “skepsu prema migraciji” sa “nacionalizmom,” a to nisu nužno iste stvari.
Promjene u stavovima automatski ne znače i promjene u ponašanju i približavanju npr. političkoj radikalizaciji, glasanju za ekstremne partije, nasilju i diskriminaciji. Ankete mjere stavove, ne akcije.
Podaci o stavovima i anketama pokazuju da je svijest o migraciji, integraciji i njenim posljedicama u Švedskoj postala dugoročno važnija. Nakon 2015. postoji sklonost ka većoj polarizaciji – više ljudi ima restriktivne stavove, ali is druge strane značajan dio stanvništva održava tolerantnije ili promišljene stavove.
Dakle, ne radi se o jednostavnom, linearnom “rastu nacionalizma,” nego o dinamičnoj društvenoj borbi stavova – kolebanju, raspravi, redefinisanju vrijednosti. U takvom okruženju “nacionalizam” može jačati u nekim grupama, a slabiti ili transformisati se u drugima.
Razlike oko pojma ”nacionalizam” u Švedskoj i na našem području
Nacionalizam u Švedskoj je umjeren, politički institucionalizovan, ali raste kroz populističku desnicu.
- Istorijski kontinuitet i stabilnost države:
Švedska nema traumatične sukobe identiteta, raspade država, etnička čišćenja, masovne ratne mobilizacije niti borbu za opstanak u novijoj istoriji.
- “Građanski” (civic) nacionalizam dominira
U većini skandinavske tradicije nacionalizam se vidi kao lojalnost institucijama, zakonima, socijalnom modelu, jednakim pravima.
– To znači: “Šveđanin je onaj ko poštuje pravila, radi, doprinosi društvu,” manje je naglasak na krvi i porijeklu.
- Porast populističke desnice (SD) je novijii fenomen
Tek posljednjih 15–20 godina anti-imigrantski nacionalizam dobija zamah.
I dalje ostaje relativno institucionalan i parlamentaran, nije militantno etnički.
– Često je vođen strahom od gubitka socijalnog modela, kriminala i pitanja integracije, a ne idejom ”istorijskog naroda.
- Nacionalni simboli nisu toksični
Nošenje zastave, proslava velikih šveskih praznika poput midsommara, nacionalni praznici se ne povezuju automatski s ekstremizmom u Švvedskoj
Nacionalni ponos se živi kroz osjećaj “sistemske pristojnosti”, ekologije, jednakosti, transparentnosti.
Nacionalizam u zemljama bivše Jugoslavije je emocionalan, istorijski opterećen, etnički i često je usmjeren prema “drugom.”
- Istorijska trauma kao osnov nacionalnog narativa
Ratovi 1990-ih, raspad države, genocidi, etnička čišćenja, granice povučene krvlju.
Nacionalizam nije samo emocija – on je trauma, odbrambeni mehanizam i politička mobilizacija.
- “Etnički” (ethnic) nacionalizam je dominantan
Biti Hrvat, Srbin, Bošnjak, Albanac znači: imati “pravo” porijeklo, krv, religiju, jezik.
Uloga crkava, džamijai religijskih institucija je ogromna u oblikovanju identiteta.
Pripadnost naciji se uči kao pripadnost istorijskom plemenu.
- Politički nacionalizam je stariji i sistemski usađen
Nacionalizam nije reakcija na migracije (kao u Švedskoj), nego temelj državnih projekata nakon 1990.
U Hrvatskoj, Srbiji, BiH — nacionalne stranke nastale tokom rata i mira i dalje dominiraju.
Nacionalizam je dio svakodnevne politike, a ne usputna ideologija.
- Nacionalni simboli su ambivalentni i često politizirani
Zastava, grb, himna — u regionu su često “zauzeti” od strane određenih ideoloških grupa.
Ponos se lako pretvara u ksenofobiju, jer su simboli povezani s ratnom retorikom i “odbranom naroda”.
- Nacionalni identitet se definira preko „drugog“
Srbi se definiraju prema Hrvatima; Hrvati prema Srbima; Bošnjaci prema jednim i drugima; Albanci prema svima.
Uloga “etničkog neprijatelja” je stabilan element političke mobilizacije.
Nacionalizam je često reakcija na unutrašnje strahove i neriješene sukobe, a ne strateška politika.
Najvažnija suštinska razlika se svodi na to da je je u bivšoj Jugoslaviji nacionalizam identitetski refleks i istorijska rana, te se može mijenjati samo dubokim društvenim iscjeljenjem, suočavanjem s prošlošću i novim političkim kulturama, dok se švedski nacionalizam može promijeniti promjenom migracione politike.
Švedski nacionalizam je kulturno-administrativan, tih i racionalizovan; nacionalizam u zemljama bivše Jugoslavije je etničko-emotivan, historijski traumatizovan i javno, simbolički izražen.
